Historia Starego Miasta w Edynburgu: od średniowiecznego grodu do miejsca wpisanego na listę UNESCO
Edinburgh: Old Town history and tales walking tour
Jaka jest historia Starego Miasta w Edynburgu?
Stare Miasto w Edynburgu rozwijało się wzdłuż grzbietu między zamkiem a Holyrood od XII wieku, osiągając największą gęstość zabudowy w XVII wieku z kamienicami sięgającymi dziesięciu pięter. Reformacja, Unia Parlamentów, Oświecenie i późniejsze budowanie Nowego Miasta pozostawiły widoczne ślady na ulicach zamieszkanych nieprzerwanie od dziewięciuset lat.
Jak dziewięćset lat historii ukształtowało jeden grzbiet
Stare Miasto Edynburga to — w sensie fizycznym — pojedynczy wulkaniczny grzbiet biegnący przez około milę między zamkiem na skale na zachodnim krańcu a pałacem w parku na wschodzie. Wszystko, co wydarzyło się na tym grzbiecie i wokół niego przez dziewięćset lat — każdy kryzys polityczny, religijny wstrząs, zaraza, pożar i intelektualna rewolucja — odcisnęło ślad w układzie ulic, budynkach i warstwach kamienia i historii, przez które przechadzasz się spacerując Royal Mile.
Ten przewodnik omawia historię Starego Miasta w kolejności, w jakiej się rozwijała: od najwcześniejszych osad na zamkowej skale, przez średniowieczny gród, Reformację, Unię, Oświecenie aż do epoki wiktoriańskiej, która nadała Staremu Miastu jego obecny charakter.
Skała zamkowa: zasiedlenie od epoki żelaza
Wulkaniczna skała bazaltowa, na której stoi Zamek Edynburg, była w jakiejś formie ufortyfikowana przynajmniej od epoki żelaza. Wykopaliska archeologiczne na skale zamkowej znalazły ślady zasiedlenia sprzed około 900 r. p.n.e. Pierwsze pisemne wzmianki o znaczącym umocnieniu w tym miejscu pochodzą z wczesnego średniowiecza — twierdza Din Eidyn pojawia się w walijskim poemacie Y Gododdin z końca VI wieku jako gród plemienia Votadini.
Osada, która stała się Starym Miastem Edynburga, wyrosła na grzbiecie na wschód od zamku, chroniona przez jego mury. Pierwsze nadanie praw miejskich przez Dawida I w latach dwudziestych XII wieku stworzyło prawne ramy dla handlu, a osada zaczęła przyjmować kształt miasteczka targowego wzdłuż grzbietu.
Średniowieczny gród: XII–XV wiek
Średniowieczne Stare Miasto zostało zbudowane na wzorcu, który do dziś określa układ ulic. Główna ulica — to, co teraz nazywamy Royal Mile — biegła wzdłuż grzbietu od bramy zamkowej do Opactwa Holyrood (założonego przez Dawida I w 1128 roku). Po obu stronach głównej ulicy wąskie działki ciągnęły się od frontów w pasach zwanych toftami; domy i warsztaty przy ulicy były otoczone ogrodami i zabudowaniami gospodarczymi, które stopniowo zapełniały się kolejnymi budynkami.
W miarę jak gród rósł, fasady przy głównej ulicy były przebudowywane jako wielopiętrowe budynki, a ogrody za nimi były dzielone i zabudowywane. Powstała sieć wąskich zaułków — closes — łączących główną ulicę z budynkami za nią, stała się cechą charakterystyczną topografii Starego Miasta. Do XVI wieku closes Edynburga były gęstymi, ciemnymi korytarzami otoczonymi budynkami sięgającymi trzech, czterech, a w końcu dziesięciu lub dwunastu pięter.
Miasto było ograniczone murami — Murem Królewskim, a później Murem Flodden, wzniesionym po klęsce Szkotów pod Flodden w 1513 roku — które uniemożliwiały rozszerzenie grodu na zewnątrz. Jedynym dostępnym kierunkiem był góra, dlatego Edynburg rozwinął wzorzec gęstej kamienicy, który odróżnia go od każdego innego średniowiecznego miasta w Wielkiej Brytanii.
Zachowane średniowieczne zabytki
Niewiele ze średniowiecznego Edynburga przetrwało w rozpoznawalnej formie. Wyjątkami są Katedra Świętego Idziego (choć intensywnie zrestaurowana w epoce wiktoriańskiej), której filary nawy datowane są na XV wiek; Gladstone’s Land na Lawnmarket (przetrwały z XVII wieku, nie średniowieczny, ale wczesnowożytny); oraz fizyczny ślad samych closes, które podążają za średniowiecznymi granicami własności niemal dokładnie.
Przewodnik po Katedrze Świętego Idziego szczegółowo omawia długą historię katedry.
Reformacja i XVI wiek
Szkocka Reformacja z 1560 roku była jednym z najbardziej destrukcyjnych wydarzeń w historii Starego Miasta. Kazania Johna Knoxa w Katedrze Świętego Idziego i kierowana przez niego przemiana ideologiczna ogołociły kościoły z posągów, ołtarzy i wizerunków; zakończyły działalność wspólnoty augustianów w Opactwie Holyrood; i fundamentalnie zmieniły charakter życia religijnego w mieście. Reformacja miała też konsekwencje fizyczne — budynki religijne były przekształcane lub popadały w ruinę, a klimat polityczny lat sześćdziesiątych XVI wieku (z Marią, Królową Szkotów w Holyrood i Knoxem w Katedrze Świętego Idziego) nadał Staremu Miastu szczególną intensywność, na której literacka mitologia Edynburga skupia się od tamtego czasu.
Związek Marii, Królowej Szkotów ze Starym Miastem jest szczególnie żywy: mieszkała w Pałacu Holyroodhouse, dwukrotnie tu się poślubiała, była świadkiem morderstwa swego sekretarza w swoich komnatach i ostatecznie została zmuszona do abdykacji i ucieczki. Małe komnaty pałacu związane z tymi wydarzeniami należą do najbardziej przejmujących historycznych przestrzeni w Szkocji.
XVII wiek: kamienice, zaraza i Czasy Prześladowań
XVII wiek był najbardziej ekstremalnym miejskim okresem Edynburga. Populacja gwałtownie rosła w obrębie ograniczających murów, a kamienice wzdłuż Royal Mile sięgały dziesięciu do dwunastu pięter — należąc do najwyższych budynków mieszkalnych na świecie w tamtych czasach. Odwiedzający z Anglii i Europy opisywali gęstość i warunki z mieszaniną zdumienia i odrazy.
Zaraza nawiedzała Edynburg wielokrotnie w ciągu tego stulecia, najdotkliwiej w 1645 roku, kiedy mogła umrzeć nawet jedna czwarta ludności. Legenda Mary King’s Close — fragmentu Starego Miasta, który podobno był zamurowany razem z ofiarami zarazy i zachowany pod ziemią — pochodzi z tego okresu, choć historyczna rzeczywistość jest bardziej skomplikowana niż legenda sugeruje.
Konflikty Przymierza Religijnego z lat czterdziestych do osiemdziesiątych XVII wieku przyniosły okupację wojskową (armia Cromwella stacjonowała w Zamku Edynburg), polityczne egzekucje na Grassmarket i uwięzienie 1200 Covenanterów w Greyfriars Kirkyard w 1679 roku. Szubienica na Grassmarket stała na wschodnim krańcu placu; kamień egzekucyjny można nadal znaleźć w pobliżu dzisiejszego pubu.
Unia Parlamentów (1707) i jej następstwa
Akty Unii z 1707 roku, które połączyły szkocki i angielski parlament, zostały uchwalone w Starym Domu Parlamentarnym na Parliament Square (bezpośrednio sąsiadującym z Katedrą Świętego Idziego). Ta decyzja — kontrowersyjna od samego początku i kwestionowana przez znaczną część szkockiej ludności — zakończyła niezależny parlament Szkocji na blisko trzy stulecia. Polityczne skutki dla Edynburga były złożone: miasto straciło parlament, ale pozostało administracyjną stolicą Szkocji i zachowało swoje instytucje prawne i religijne.
Dekady po Unii były trudne ekonomicznie dla Edynburga. Elita społeczna miasta coraz bardziej patrzyła na Londyn niż na Paryż jako swój kulturowy punkt odniesienia, a poczucie upadku przyczyniło się do presji na reformy, które ostatecznie doprowadziły do budowy Nowego Miasta.
Szkockie Oświecenie: XVIII wiek
Mniej więcej między 1740 a 1800 rokiem Edynburg był intelektualnym centrum anglojęzycznego świata. W mieście liczącym zaledwie 50 000 mieszkańców żyli jednocześnie: Adam Smith (ekonomia), David Hume (filozofia), William Robertson (historia), James Hutton (geologia), Joseph Black (chemia), Adam Ferguson (socjologia) i Robert Burns (poezja). Gęstość intelektualnego talentu jest historycznie niemal nie do wytłumaczenia, ale wydała ona potok idei i publikacji, które ukształtowały nowoczesną myśl w wielu dyscyplinach.
Stare Miasto było fizycznym tłem tego niezwykłego okresu — zatłoczone, cuchnące kamienice, w których filozofowie i naukowcy żyli ramię w ramię z kupcami, prawnikami i rzemieślnikami, w mieście, gdzie społeczne mieszanie się wymuszone przez fizyczne ograniczenie grzbietu tworzyło szczególny rodzaj wymiany intelektualnej. Oyster Club, gdzie Hutton, Smith i inni jadali co tydzień, spotykał się w Starym Mieście. Tawerne i kawiarnie, gdzie idee były testowane i dyskutowane, mieściły się w closes i wynds, które nadal istnieją.
Strona Starego Miasta wskazuje, gdzie dziś można znaleźć zachowane budynki z epoki Oświecenia.
Nowe Miasto i transformacja Starego Miasta
Decyzja o budowie Nowego Miasta na północ od miasta — konkurs wygrany przez Jamesa Craiga w 1766 roku, budowa georgiańskiej siatki ulic, która zaczęła się w latach siedemdziesiątych XVIII wieku — zapoczątkowała proces segregacji społecznej, który fundamentalnie zmienił charakter Starego Miasta. Edynburska szlachta i klasy zawodowe przeniosły się na północ w ciągu jednego pokolenia; Stare Miasto zostało biedocie pracującej i imigrantom (głównie ze szkockich Highlands i Irlandii), którzy je zastąpili.
Do 1850 roku kamienice Starego Miasta należały do najbardziej przeludnionych i niezdrowych budynków mieszkalnych w Wielkiej Brytanii, z rodzinami sześciu lub ośmiu osób żyjącymi w pojedynczych pokojach na wyższych piętrach budynków, które kiedyś zamieszkiwała miejska elita. Ankieta reformatora zdrowia Henry’ego Littlejohna z 1865 roku dokumentowała wskaźniki śmiertelności w closes Starego Miasta, które dorównywały lub przekraczały te w najgorszych slumsach Londynu.
Wiktoriańska rozbiórka slamsów i budowa nowych ulic (George IV Bridge w latach dwudziestych XIX wieku, Victoria Street w latach czterdziestych XIX wieku) usunęły część najgorszych budynków, ale zniszczyły też wiele ze średniowiecznego układu ulic. South Bridge, zbudowany w 1788 roku, prowadził ruch przez dolinę na serii sklepień — słynne podziemia Edynburga — które były następnie wykorzystywane do przechowywania, warsztatów i ostatecznie do mrocznych celów, które organizatorzy wycieczek z duchami teraz z entuzjazmem opisują.
Stare Miasto dziś: Miejsce Światowego Dziedzictwa UNESCO
Stare Miasto Edynburga zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (wraz z Nowym Miastem) w 1995 roku, uznając zarówno jego historyczne znaczenie, jak i niezwykły stopień fizycznego zachowania. Kluczowym słowem jest “niezwykły” — biorąc pod uwagę gęstość zasiedlenia, liczne katastrofalne pożary i wiktoriańskie rozbiórki, zachowanie średniowiecznego układu ulic i znaczącej liczby budynków sprzed XVIII wieku jest niezwykłe.
Spacerując po closes i wynds, czytając tablice na budynkach i rozumiejąc, co wydarzyło się pod konkretnymi adresami, transformujesz Stare Miasto z malowniczego tła w fizyczne archiwum szkockiej historii. Dobra wycieczka piesza sprawia, że ta transformacja jest efektywna; wycieczka piesza po historii i opowieściach Starego Miasta Edynburga obejmuje główny wątek w około dwie godziny.
Dla odwiedzających, którzy chcą podziemnego aspektu konkretnie, wycieczka historyczna po Starym Mieście i podziemiach łączy historię na poziomie ulicy z wizytą w sklepieniach South Bridge.
Kluczowe ulice i miejsca do odkrywania historii Starego Miasta
- Royal Mile (Castlehill, Lawnmarket, High Street, Canongate): kręgosłup średniowiecznego miasta
- Parliament Square (bezpośrednio na południe od Katedry Świętego Idziego): miejsce Starego Domu Parlamentarnego
- Grassmarket: miejsce szubienicy; teraz plac targowy i dzielnica barów
- Victoria Street i Cowgate: wiktoriańska ulica nad średniowiecznym gruntem
- Greyfriars Kirkyard i Muzeum Narodowe Szkocji: południowa granica średniowiecznego miasta
- Closes: Brodie’s, Riddle’s, Mary King’s, Dunbar’s, Anchor — każda z konkretnymi historycznymi skojarzeniami
Zapoznaj się z przewodnikiem po Royal Mile, aby przejść się tą ulicą z historycznym kontekstem każdej głównej sekcji.
Często zadawane pytania o historię Starego Miasta w Edynburgu
Kiedy zbudowano Stare Miasto w Edynburgu?
Osada zaczęła się w XII wieku po ustanowieniu przez Dawida I królewskiego grodu, ale budynki widoczne dziś datują się głównie z XVII i XVIII wieku, z niektórymi przetrwałymi z XVI wieku. Średniowieczny układ ulic jest zachowany w rozmieszczeniu closes, nawet jeśli same budynki zostały zastąpione.
Dlaczego Edynburg rozwinął tak wysokie kamienice?
Miasto było ograniczone murami, które uniemożliwiały rozszerzanie się na boki, więc jedynym dostępnym kierunkiem był góra. Połączenie ograniczonej ziemi w murach, wysokiego wzrostu populacji i konieczności pozostania blisko zamku i głównej ulicy handlowej wytworzyło pierwsze na świecie miejskie budownictwo wysokościowe.
Czym było Szkockie Oświecenie?
Okres nadzwyczajnej aktywności intelektualnej skoncentrowanej w Edynburgu od około 1740 do 1800 roku, podczas którego dokonano poważnych postępów w filozofii, ekonomii, historii, chemii, geologii i innych dziedzinach. Skupiona, społecznie zmieszana populacja Edynburga w Starym Mieście stworzyła warunki do wymiany interdyscyplinarnej, która przyniosła nieproporcjonalny wkład intelektualny.
Czy można odwiedzić podziemia Edynburga?
Tak. Sklepienia pod South Bridge, pod Royal Mile, są otwarte dla odwiedzających za pośrednictwem kilku operatorów. Przewodnik po podziemiach omawia historię i opcje wycieczek uczciwie.
Jaka jest najlepsza wycieczka piesza po historii Starego Miasta?
Dla ogólnej historii Starego Miasta, wycieczka piesza po najważniejszych miejscach Starego Miasta Edynburga lub wycieczka historyczna i z opowieściami dobrze obejmują kluczowy wątek. Dla mroczniejszych rozdziałów konkretnie (zaraza, egzekucje, złodzieje zwłok), wycieczki skupione na mrocznej historii są bardziej odpowiednie.
Najlepsze doświadczenia
Aktywności do rezerwacji z zweryfikowanymi cenami i natychmiastowym potwierdzeniem na GetYourGuide.
