New Town

Het geplande tegenovergestelde van de Old Town

Toen Edinburgh in de achttiende eeuw uit zijn middeleeuwse jas groeide — letterlijk, want de overvolle Old Town stikte in zijn eigen smalle steegjes — werd er een besluit genomen dat de stad fundamenteel veranderde. In 1766 won de jonge architect James Craig een wedstrijd voor een nieuw stadsdeel ten noorden van de kasteelrots, buiten de middeleeuwe stadsmuren. Het resultaat was de New Town: een orthogonale, ruim opgezette stad van brede straten, neoclassicistische gevels en symmetrische pleinen, diametraal tegengesteld aan alles wat de Old Town was.

De New Town is nu UNESCO Werelderfgoed — een van de best bewaarde Georgische stadsdelen in Europa. De architectuurkwaliteit is ongewoon hoog: Charlotte Square (ontworpen door Robert Adam in 1791), Moray Place, en het grid van Queen Street, George Street en Princes Street vormen een coherent stedelijk ensemble dat zijn schaal en ambitie nog steeds uitstraalt.

In het kort
Waar	Ten noorden van Princes Street Gardens, centraal Edinburgh
Benodigde tijd	Halve dag voor de belangrijkste straten; volledige dag met Stockbridge erbij
Er komen	Tram naar Princes Street, of 5 minuten lopen vanaf Waverley Station
Typische kosten	Gratis om te wandelen; Georgian House £13,50; whisky-ervaring £20–£35
Beste tijd	Doordeweekse ochtenden voor rustige straten; december voor de kerstmarkt
Niet overslaan	De noordzijde van Charlotte Square en Circus Lane in Stockbridge

Het plan en het stratenraster

De New Town werd vanaf de jaren 1760 in fasen gebouwd, na een ontwerpwedstrijd die in 1767 werd gewonnen door de 23-jarige architect James Craig. Zijn oorspronkelijke plan was een eenvoudig raster van drie parallelle straten — Princes Street, George Street en Queen Street — verbonden door dwarsstraten en aan beide uiteinden verankerd door een plein: St Andrew Square in het oosten en Charlotte Square in het westen.

Latere fasen breidden de wijk de volgende decennia naar het noorden uit, eerst met een tweede en daarna met een derde New Town, tot aan de Water of Leith bij Stockbridge. Het resultaat is een gebied van ongeveer één vierkante kilometer grotendeels intacte Georgische architectuur, met terrassen, halve manen en cirkels die gebouwd werden voor de Edinburghse middenklasse die de drukte van de Old Town ontvluchtte.

Wie door de woonstraten ten noorden van George Street loopt — met name Heriot Row, Great King Street of Ann Street in Stockbridge — krijgt een helder beeld van de huiselijke schaal waarop de New Town was ontworpen. Het zijn rustige, groene straten met stenen rijhuizen die totaal anders aanvoelen dan de commerciële drukte van de toeristische hoofdgebieden.

Princes Street en wat eronder ligt

Princes Street is een eigenaardigheid. Eén kant — de noordkant — is commercieel: een aaneenschakeling van winkels van Waverley Mall tot het West End, die in twee eeuwen steeds opnieuw is herbouwd en gemoderniseerd. De zuidkant is leeg: geen gebouwen, alleen de lange rand van Princes Street Gardens, die afdalen in de vallei tussen Old Town en New Town waar de Nor’ Loch in de jaren 1760 werd drooggelegd.

De tuinen zijn gratis toegankelijk en vormen een van de mooiste openbare ruimtes van Edinburgh. Het uitzicht vanuit de tuinen op het kasteel op zijn rots is het bepalende ansichtkaartbeeld van Edinburgh, in elk seizoen spectaculair. De Ross Bandstand aan de westkant van de tuinen biedt ‘s zomers openluchtvoorstellingen. De kerstmarkt die de tuinen van eind november tot begin januari vult is echt goed gedaan — aanzienlijk beter dan de meeste Britse kerstmarkten, met een ijsbaan, eetkraampjes en het schouwspel van het verlichte kasteel erboven.

Als winkelbestemming is Princes Street functioneel eerder dan karaktervol — de gebruikelijke grote ketens. Ga voor iets interessanters noordwaarts naar George Street of de straten ertussen, met name Thistle Street, waar enkele van de beste onafhankelijke boetieks van Edinburgh zitten.

George Street en de pleinen

George Street is de sociale en commerciële ruggengraat van de New Town. De gebouwen zijn van uniform hoge kwaliteit: brede Georgische gevels, sommige nog in gebruik als woning of kantoor, andere omgebouwd tot restaurants, bars en vlaggenschipwinkels. De Assembly Rooms op nummer 54 is het meest imposante overgebleven openbare gebouw, uit 1787, en wordt gebruikt voor bals en concerten tijdens het Edinburgh Festival en Hogmanay. Aan het westelijke uiteinde ligt Charlotte Square, de meest complete architectonische ruimte van de New Town; Bute House aan de noordzijde is de ambtswoning van de First Minister van Schotland. St Andrew Square aan de oostkant heeft een commerciëler karakter, met het Melville Monument in het midden, maar de tuinen worden gebruikt voor evenementen tijdens de Fringe en Hogmanay.

Princes Street is de meest zuidelijke straat van de New Town, met de tuinen van Princes Street Gardens aan de zuidkant (de oude Nor’ Loch, drooggelegd in de achttiende eeuw) en de Old Town-skyline er achter. Het is de belangrijkste winkelstraat van Edinburgh.

George Street loopt parallel aan Princes Street één blok naar het noorden. Het was oorspronkelijk de meest prestigieuze straat van de New Town; nu is het een mix van restaurants, cafés, bars en kantoren.

Charlotte Square aan het westelijke uiteinde is het beste bewaard gebleven van de originele Adam-ontwerpen. De Georgian House (National Trust for Scotland) op nr. 7 is ingericht als museum met het interieur van een Georgisch woonhuis uit ca. 1800.

Johnnie Walker Princes Street

De Johnnie Walker Princes Street whisky-ervaring is de meest spraakmakende whisky-beleving in Edinburgh. Het gebouw op Princes Street herbergt meerdere verdiepingen met interactieve tentoonstelling over de geschiedenis en productiemethoden van Johnnie Walker en Schotse whisky in het algemeen, eindigend met een gerichte proeverij. Boek vooraf voor gegarandeerde tijdsloten.

Rondleidingen

De New Town en Dean Village rondleiding combineert de Georgische architectuur van de New Town met de pittoreske Dean Village, een voormalig molendorp in een dal ten westen van de New Town. De New Town verkenningsspel is een zelfgeleide stedelijke ontdekkingstocht die zich richt op architectuurdetails en historische feiten.

De Scottish National Portrait Gallery

Aan Queen Street is de Scottish National Portrait Gallery gehuisvest in een dramatisch victoriaans-gotisch gebouw uit 1889 — de eerste speciaal gebouwde openbare galerie van het Verenigd Koninkrijk. De collectie toont portretten van belangrijke Schotten, van Mary Queen of Scots tot moderne figuren, verspreid over meerdere verdiepingen met sterke context. De toegang is gratis en het gebouw alleen al is het zien waard: de hoofdhal heeft op de bovenverdieping een beschilderde fries van de Schotse geschiedenis.

Voor hedendaagse kunst ligt de Scottish National Gallery of Modern Art op 15 minuten lopen van de New Town, langs de Water of Leith onder Dean Village.

Edinburghs erfgoed van de Verlichting

De New Town werd gebouwd tijdens en vlak na de Schotse Verlichting, de buitengewone periode van filosofische, wetenschappelijke en literaire productie die Edinburgh tussen ongeveer 1740 en 1830 tot een van de intellectueel belangrijkste steden van Europa maakte. De universiteiten en medische faculteiten van de Old Town brachten veel van dit denkwerk voort; de New Town bood de fysieke ruimte waarin de ideeën werden gepubliceerd en bediscussieerd.

De Old Town-geschiedenisgids behandelt de intellectuele context uitgebreider. Het verband is niet toevallig: de New Town was de fysieke uitdrukking van de idealen van de Verlichting over rede, orde en stedelijke vooruitgang.

Adam Smith, die in 1776 The Wealth of Nations publiceerde, woonde een groot deel van zijn latere leven in Edinburgh. De filosoof David Hume bracht zijn laatste jaren door in St David Street. James Hutton, de geoloog wiens Theory of the Earth de principes van de moderne geologie vestigde, woonde in de New Town. Joseph Black, die koolstofdioxide ontdekte en het begrip latente warmte ontwikkelde, doceerde aan de universiteit terwijl de New Town werd gebouwd.

Met deze intellectuele geschiedenis in gedachten krijgt de architectuur een andere betekenis. De ordelijke straten en het samenhangende plan waren niet louter esthetische keuzes maar ideologische: een fysieke belichaming van het geloof dat menselijke rede de menselijke leefomgeving kon verbeteren. Het contrast met de organische, overvolle middeleeuwse Old Town beneden was volkomen bewust.

De tweede New Town: Moray Place en de noordelijke uitbreiding

Ten noorden van George Street bevat de tweede New Town (grotendeels gebouwd vanaf de jaren 1820) enkele van de meest ambitieuze stedelijke composities van Edinburgh. Moray Place is een twaalfhoekige cirkel van forse Georgische herenhuizen, elk met een gemeenschappelijke tuin in het midden en een uniformiteit van gevels die een krachtige besloten ruimte creëert. Toeristen komen er zelden, terwijl het een van de mooiste stukken stedelijke architectuur van Schotland is.

De Earl of Moray gaf opdracht voor deze ontwikkeling als particulier woongebied op zijn grond ten noorden van de oorspronkelijke New Town. Het resultaat was een reeks onderling verbonden straten, cirkels en halve manen die het ideaal van de New Town noordwaarts voortzetten met behoud van de standaard van het origineel. Moray Place loopt via Doune Terrace door naar Ainslie Place — een kleinere cirkel — en vervolgens naar Great Stuart Street, allemaal met dezelfde architectonische ambitie.

Door dit gebied lopen is een omweg van 20 minuten ten opzichte van de gewone toeristische route, maar het geeft een veel duidelijker beeld van wat het New Town-project op zijn hoogtepunt opleverde.

Heriot Row en literair Edinburgh

Heriot Row, aan de zuidkant van de Queen Street Gardens tussen de centrale New Town en Stockbridge, is waar Robert Louis Stevenson een groot deel van zijn jeugd doorbracht. Het huis op nummer 17 is gemarkeerd met een plaquette, en de tuinen aan de overkant — gemeenschappelijke tuinen voor de bewoners van het terras — zijn waar de jonge Stevenson speelde. Hij beschreef ze later in Treasure Island als basis voor de kindertuin waardoor Jim Hawkins loopt. Het verband valt niet te bewijzen, maar is volkomen aannemelijk.

De New Town heeft bredere literaire banden. Sir Walter Scott, die meer dan wie ook deed om het moderne romantische beeld van Schotland te scheppen, woonde op 39 Castle Street voordat hij Abbotsford in de Borders bouwde. Arthur Conan Doyle, de schepper van Sherlock Holmes, werd geboren op 11 Picardy Place in Edinburgh (het huis bestaat niet meer, vervangen door de rotonde bovenaan Leith Walk). Het model voor Holmes was naar algemene opvatting Dr Joseph Bell, een docent chirurgie aan de Universiteit van Edinburgh wiens diagnostische precisie het personage inspireerde.

De New Town verbinden met de rest van Edinburgh

De New Town sluit vanzelf aan op verschillende andere wijken. Stockbridge ligt direct ten noorden, de heuvel af, en is de moeite waard vanwege de onafhankelijke restaurants, de zondagsmarkt en de wandelroute langs de Water of Leith. Dean Village ligt 15 minuten lopen langs de rivier vanaf Stockbridge. Calton Hill is 10 minuten lopen ten oosten van St Andrew Square.

Het West End ligt voorbij Charlotte Square in het westen, met de Johnnie Walker-ervaring, de Usher Hall en de afdaling naar Dean Village via Dean Bridge. De Old Town ligt direct ten zuiden, aan de overkant van de vallei van Princes Street Gardens.

Voor een volledige dagplanning met de New Town, zie het tweedaagse Edinburgh-reisschema, dat dag twee gebruikt voor New Town, Stockbridge en Leith. Voor een langer verblijf biedt het driedaagse reisschema een rustiger tempo door alle belangrijke wijken.

Praktische informatie

Winkelen: Princes Street heeft de grote ketens (H&M, Marks & Spencer, John Lewis). George Street heeft meer boutique winkels en restaurants. Voor onafhankelijke winkels, ga naar Stockbridge of de Old Town.

Eten: George Street en de directe omgeving hebben de beste restaurantconcentratie in de New Town. Voor een lokaler gevoel, loop 10 minuten naar Stockbridge.

New Town versus Old Town: wat krijgt eerst voorrang

Bezoekers met beperkte tijd vragen zich soms af welke helft van Edinburghs Werelderfgoedgebied de ochtend en welke de middag verdient. Er is geen fout antwoord, maar de vergelijking helpt bij het plannen:

	New Town	Old Town
Karakter	Geordend, Georgian, ruime straten	Dicht, middeleeuws, verticale steegjes (closes)
Het beste voor	Architectuur, winkelen, whiskybars, rustig wandelen	Kasteel, Royal Mile, spooktochten, sfeer
Drukte	Rustiger, zelfs in augustus	Drukst van de stad, vooral op de Mile
Benodigde tijd	Halve dag	Een volledige dag
Tempo	Ontspannen, zelf te bepalen	Profiteert van een begeleide tour voor context

De meeste eerste bezoekers doen eerst de Old Town en het kasteel, en gebruiken de New Town daarna als rustiger tegenwicht op dag twee — het contrast tussen de twee stadsbeelden is oprecht onderdeel van het punt, en beide achter elkaar doen maakt de planningslogica van allebei duidelijker.

Veelgestelde vragen over de Edinburgh New Town

Is de New Town interessant voor toeristen of alleen voor bewoners?

Beide. De architectuur is historisch significant en de ruimte en orde zijn een verademing na de Old Town-dichtheid. Johnnie Walker Princes Street is een expliciete toeristische attractie. Winkelen op Princes Street en George Street trekt zowel toeristen als locals. De Georgian House op Charlotte Square is de beste manier om in de architectuurgeschiedenis te duiken.

Wat is het verschil tussen de Old Town en de New Town?

De Old Town is middeleeuws en organisch gegroeid langs een vulkanische rots — nauwe steegjes, hoge tenements, onregelmatige plattegrond. De New Town (gebouwd 1765 en later) is neoclassicistisch en planmatig — brede straten, uniforme gevels, symmetrische pleinen. Ze staan letterlijk naast elkaar met de Waverley-vallei ertussen. De twee samen vormen het UNESCO Werelderfgoed Edinburgh Old and New Town.

Zijn er gratis bezienswaardigheden in de New Town?

De architectuur verkennen is gratis — de buitenkanten van Charlotte Square, Moray Place en de andere pleinen zijn vrij toegankelijk. Princes Street Gardens zijn gratis. De National Portrait Gallery op Queen Street heeft gratis collecties.